Văn hóa than củi của người Nhật Bản


Cập nhật lần cuối ngày 30-01-2016

Ngày xưa, than củi là chất đốt quan trọng trong các gia đình Nhật Bản. Đến thời hiện đại, cùng với sự phát triển của điện, khí đốt và xăng dầu, người ta nghĩ rằng than củi sẽ biến mất. Nhưng nó vẫn tồn tại như một phần không thể thiếu ở đất nước này.

Nước Nhật có 70% diện tích là rừng bao phủ nên từ xa xưa người dân đã biết đốt gỗ lấy than làm nhiên liệu. Than xuất hiện từ thời Jomon, cách đây khoảng 4.000 năm.

Vào thời Trung Cổ, phương pháp làm than củi chất lượng cao của Nhật Bản đã được truyền sang Trung Quốc và một số nước trong khu vực. Từ đó, cách làm than củi của người Nhật trở nên nổi tiếng trên thế giới. Hiện nay, ở nhiều vùng nông thôn của nước Nhật, than củi vẫn là chất đốt ưa chuộng của người dân.

Trong ẩm thực Nhật Bản, than củi có một vai trò quan trọng, nó được cho là chất xúc tác cần thiết giúp tôn thêm mùi vị nguyên thủy của thực phẩm.

Lịch sử than củi của Nhật Bản

Thời Nara, thế kỷ thứ VIII, Thiên hoàng Shomu đã ra lệnh xây dựng một công trình Phật giáo đồ sộ dùng than củi làm nguồn nhiên liệu chủ yếu. Đó là bức tượng Đại Phật bằng đồng được thờ tại chùa Todaiji. Tượng cao 14,7 mét, được đánh giá là bức tượng Phật bằng kim loại lớn nhất thế giới vào thời điểm đó.

than-binchotan

Lịch sử than củi Nhật bản có từ lâu đời

Năm 2006, các nhà nghiên cứu đã tái hiện phương pháp đúc tượng Đại Phật bằng cách tạo ra một bức tượng mới có kích thước bằng 1/30 tượng thật. Họ cho đồng và than vào một chiếc lò, đốt cháy than để nấu đồng. Sức nóng của than làm đồng tan chảy. Người xưa có thể đã sử dụng cách nấu đồng đơn giản này để đúc tượng Phật khổng lồ.

Đến thời Heian, giới quý tộc và tầng lớp thượng lưu bắt đầu sử dụng than củi làm nhiên liệu sưởi ấm. Chất lượng than lúc này được đòi hỏi rất cao, do nhà của người Nhật chủ yếu bằng gỗ nên than dùng sưởi ấm phải là loại than duy trì nhiệt lâu, không sinh khói và tia lửa dễ gây cháy. Vì thế, giá thành của mặt hàng này rất cao, giới bình dân không có khả năng tiếp cận.

Đến thời Chiến quốc Sengoku, lãnh chúa các địa phương phát động chiến tranh giành quyền lực và lãnh thổ, than củi cũng góp phần quan trọng trong cuộc nội chiến này. Than được sử dụng làm nhiên liệu để luyện kim trong quá trình rèn vũ khí và áo giáp của chiến binh.

Thép Hagane, nguyên liệu rèn kiếm Nhật, được tạo ra từ phương pháp luyện thép độc đáo Tatarafuki có lịch sử hơn 1.000 năm.

Trước tiên, người ta cho cát, sắt cùng với than củi vào lò nung lộ thiên Tatara để luyện thép. Sức nóng khủng khiếp của than làm cát sắt tan chảy và đây sẽ là nguồn nguyên liệu dùng để rèn kiếm khi nó cứng lại thành một khối kim loại bền chắc gọi là thép hagane. Để có được 1 tấn thép nguyên liệu hagane, người ta phải cần đến 13 tấn cát sắt và 13 tấn than củi.

Hagane là loại thép có chất lượng rất tốt với 99% thành phần là thép nguyên chất. Thép hagane đã tạo nên danh tiếng cho thanh kiếm Nhật Bản.

ung-dung-than-cui

Than củi hay than Binchotan là một phần văn hóa không thể thiếu trong đời sống người Nhật Bản

Đến thời Edo, thế kỷ XVII, than củi bắt đầu được sử dụng rộng rãi trong dân chúng để nấu nướng và sưởi ấm. Lò đốt than củi tiện dụng Hibachi là một trong những vật dụng gia đình phổ biến lúc bấy giờ. Chẳng hạn, người dân Edo sử dụng lò đốt than di động hanami hibachi để hâm nóng rượu sake trong các chuyến dã ngoại hay sử dụng lò than Naga hibachi cho các cửa hàng ăn hoặc gia đình đông người. Ở dưới và bên hông của bếp lò có nhiều ngăn kéo. Người ta để nước trà, đồ uống hoặc thức ăn vào các ngăn này để tận dụng sức nóng của than giữ ấm thực phẩm.

Ứng dụng của than củi vào đời sống của người dân Nhật

Nhật Bản có 3 loại than thông dụng: than đen Kurozumi – loại than mềm và vẫn còn giữ lớp vỏ cây; than Binchotan hay còn gọi là than trắng Shirozumi, vì trên các thanh than có những đốm trắng rải rác và loại thứ 3 là than củi tre Takezumi.

Từng là hàng hóa cao cấp của giới thượng lưu, rồi trở thành nhiên liệu phổ thông trong dân chúng, than củi đã góp phần tạo sự thoải mái, tiện lợi cho cuộc sống của người Nhật. Ở Nhật, than củi không chỉ dùng để đốt mà còn được sử dụng để hút ẩm, khử mùi và khử độc.

Hình ảnh phân tích trên máy tính có thể cho chúng ta thấy, trong than củi có rất nhiều lỗ nhỏ, bề mặt của các lỗ này cộng lại chiếm diện tích từ 200 – 400 mét vuông/gram than củi. Đây chính là yếu tố tạo nên tính năng điều hòa không khí đặc biệt của than củi. Những cái lỗ nhỏ li ti giúp than hút hơi ẩm từ không khí trong ngôi nhà khi trời lạnh và phả hơi ẩm ra làm mát khi thời tiết nóng. Chính vì vậy, người ta xem than củi như là một chiếc máy điều hòa độ ẩm lý tưởng.

than-cui

Người Nhật dùng than Binchotan trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống

Than củi còn có tác dụng bảo quản rau củ quả và trái cây. Người ta cho một ít than củi vào ngăn mát dùng để lưu trữ rau quả của tủ lạnh, than sẽ giúp rau quả giữ độ tươi lâu hơn.

Than củi cũng đóng một vai trò quan trọng trong canh tác nông nghiệp. Than củi phế thải được nghiền nát trộn chung với đất làm phân bón. Loại phân sinh học này thường được rải lót trên các luống đất trước khi trồng hoa màu lên đó.

Người Nhật dùng cả than củi để tăng độ ngon và dẻo của hạt cơm. Khi nấu cơm, người ta cho một thỏi than củi vào nồi, vì có tác dụng khử mùi và hút nước nên than củi sẽ giúp nồi cơm khi chín có mùi dễ chịu và hạt cơm khô ráo.

Than củi không chỉ được dùng để hút ẩm và bảo quản thực phẩm mà người Nhật còn nghĩ ra cách chiết xuất chất hóa học phát sinh từ quá trình đốt than. Sản phẩm có tên Mokusaku-eki, hay còn được gọi là giấm gỗ, là chất lỏng có màu nâu nhạt, chảy xuống từ ống khói của các lò đốt than. Giấm gỗ được người Nhật sử dụng để cải tạo đất và làm thuốc diệt côn trùng. Ngoài ra, người Nhật còn sử dụng dầu tắm có thành phần là giấm gỗ pha loãng với nước để tắm vào mùa hè trị các bệnh mẩn ngứa, người nông dân thường pha giấm gỗ với nồng độ đậm đặc để phun trên rau màu diệt sâu bọ phá hoại.

Với trà đạo, người Nhật đã dùng loại than làm từ gỗ sồi ở phía Bắc tỉnh Osaka để phục vụ cho việc pha trà. Than có hình dáng khá đẹp, trong lõi than xuất hiện nhiều vết nứt đều nhau trông giống như hoa cúc nên nó được gọi là than hoa cúc.

Ngày nay, bên cạnh các nguồn năng lượng phổ thông như điện, gas và xăng dầu người dân Nhật Bản vẫn trung thành với than củi. Than củi đã tạo nên nét độc đáo mang màu sắc văn hóa của đất nước này.

Bài viết liên quan:

Tác hại của tia đất và cách phòng tránh

5 bí quyết giúp hàm răng luôn trắng sáng

Bí quyết cho món nướng thơm ngon đúng điệu